Dzięki naszej docieramy do seniorów, ostrzegamy ich przed przestępcami i przekazujemy im informacje, co robić, gdy jednak padną ich ofiarą. W naszym poradniku opisujemy metody działania przestępców i sposoby radzenia sobie z nimi. Nasze materiały zawierają też pełen zestaw niezbędnych telefonów, adresów czy linków do internetowych kompendiów wiedzy.

Poradnik przygotowano w dwóch formatach – wyczerpującej broszury informacyjnej i skróconej ulotki. Wszystkie zawarte w materiałach informacje zostały także opublikowane na stronach portalu PoznajFakty.pl.

Diagnoza zagrożeń

W ramach projektu zdiagnozowaliśmy zagrożenia przestępczością, z jakimi mogą mieć ewentualnie do czynienia seniorzy. Oto one:

1, Uwaga na przestępców podających się za pracowników spółdzielni, administracji lub zarządcy nieruchomości

Oszuści wykorzystują niewiedzę oraz ufność emerytów i osób starszych na różne wyszukane sposoby. Policja odnotowuję kolejne przykłady oszustów podających się za pracowników spółdzielni lub innych instytucji powiązanych z mieszkalnictwem. Odwiedzają emerytów w domu i, korzystając z ich nieuwagi, okradają ich z gotówki i innych kosztowności, które znajdą w mieszkaniu lub domu. Oszuści są na tyle zuchwali, że jednego dnia potrafią okraść w ten sposób kilka mieszkań na jednej klatce schodowej.

2, Uwaga na oszustów podających się za pracowników banku, próbujących wykorzystać nieświadomość emerytów i osób starszych

Przestępcy dzwonią do potencjalnych ofiar, podając się za pracownika banku i informują o rzekomym zagrożeniu ich pieniędzy zgromadzonych na bankowym koncie. Namawiają do wypłaty środków i przekazania ich fałszywemu pracownikowi w umówionym miejscu. Stosują też inne metody polegające na wykorzystaniu kodów BLIK i wpłatomatów, albo nakłaniają do pozostawienia gotówki w konkretnym miejscu.

3. Uwaga na oszustów, którzy oszukują emerytów i osoby starsze metodą „na policjanta”

Oszustwo „na policjanta” jest jednym z najstarszych znanych organom ścigania oszustw, w których przestępcy wykorzystują fałszywą tożsamość. Proceder ma kilka wersji, a najpowszechniejsza z metod polega na tym, że z osobami starszymi kontaktuje się telefonicznie ktoś podający się za policjanta. Oszust informuje, że seniorzy mają być celem złodziei i dlatego powinni przekazać wszystkie posiadane pieniądze i kosztowności policjantowi, który lada chwila ich odwiedzi. Nieświadomi seniorzy, kiedy u ich progu pojawia się ubrany w mundur fałszywy policjant, przekazują mu pieniądze i kosztowności, stając się ofiarami przestępstwa.

4. Uwaga na oszustów matrymonialnych, polujących w internecie na osoby starsze i emerytów

Oszuści wykorzystują media społecznościowe i portale matrymonialne do wykorzystywania nieświadomych emerytów i osób starszych. Oszust lub oszustka podaje się za obcokrajowca, który nie kryje nami zachwytu. Z czasem do rozmowy wplecione są prośby o pieniądze lub drogie prezenty. Tego typu oszustwa przybierają różne formy, różne są też wymówki i powody, dla których ofiary mają wysyłać oszustom pieniądze (sfinansowanie operacji, przyjazdu do Polski, drogich wycieczek, itp.). Oszuści potrafią przez wiele tygodni uwiarygadniać swoją „wersję” i przekonywać ofiary, powoli zdobywając ich zaufanie.

5. Uwaga na oszustów-kurierów, którzy domagają się zapłaty za rzekome przesyłki za pobraniem

Oszuści wykorzystują nieświadomych emerytów i osoby starsze, odwiedzając ich w miejscu zamieszkania i przedstawiając się jako listonosze lub kurierzy. Informują seniorów, że mają skierowaną na ich adres paczkę za pobraniem. Jeżeli seniorzy chcą ją odebrać, muszą zapłacić określoną sumę pieniędzy. Aby nie wzbudzać podejrzeń, często ubrani są w ubrania robocze danej firmy doręczeniowej, a kwota pobrania nie jest wygórowana. Według informacji Policji, najczęściej oscyluje w okolicach 100-300 zł. Po przekazaniu pieniędzy oszust znika, a w paczce nie znajdujemy nic wartościowego.

6. Uwaga na oszustów oferujących „szybszy zwrot podatku” albo „szybszą wypłatę dodatkowej emerytury”

Oszuści oferują nieświadomym seniorom szybszą wypłatę dodatkowych świadczeń emerytalnych lub „załatwienie” szybszego zwrotu podatku, nawet jeżeli takowe w danym momencie nie przysługują. Dzwonią lub bezpośrednio odwiedzają ofiary, podając się za pracowników ZUS lub Urzędu Skarbowego i przekonują, że usługa jest dodatkowo płatna. Kolejnym krokiem jest nakłonienie seniora do zapłacenia „opłaty serwisowej” lub „opłaty manipulacyjnej”, często w kwocie kilkuset złotych na rachunek oszustów lub za pomocą różnych platform płatniczych np. BLIK, PayU, Przelewy24, itp.

7. Uwaga na oszustów oszukujących emerytów i osoby starsze metodą „na wnuczka”

Oszuści stosują tzw. „metodę na wnuczka” od wielu lat. W tym czasie metoda ta przybierała różne formy. Do seniorów dzwoni osoba podająca się za członka rodziny i prosi o przekazanie pieniędzy dla wnuka w związku z jego pilną potrzebą. Najczęściej chodzi o pieniądze na rzekomą operację po wypadku, kaucję, drogie leki, konieczność spłaty pilnego długu, aby uchronić się przed komornikiem. Pieniądze mają być przekazane w ustalonym miejscu i czasie osobie trzeciej, która ma pełnić rolę zaufanego pośrednika albo pozostawione we wskazanym miejscu. Przestępcy stosują różne formy nakłaniania i socjotechnik, aby przekonać seniorów do takiego działania. Często znają imiona najbliższych, adresy, numery telefonów, są przygotowaniu do odpowiedzi na pytania mające ich uwiarygodnić.

8. Uwaga na oszustów wysyłających SMS-y z informacją o niedopłacie lub niezapłaconym rachunku

Oszuści wysyłają SMS-y z informacją o niedopłacie lub niezapłaconym rachunku do seniorów, licząc na ich nieuwagę. Treść wiadomości często do złudzenia przypomina prawdziwą informację od firmy, z która mamy umowę. Oszuści domagają się bezpośredniej wpłaty na fałszywy numer rachunku podany w wiadomości lub umieszczają w wiadomości odnośnik do strony, gdzie możemy zapłacić rzekomą należność. Strona jest oczywiście fałszywa, podobnie jak dane do wpłaty. Nieświadomi sytuacji wpłacamy pieniądze za nieistniejącą należność bezpośrednio na rachunek oszustów. Za tego typu procederem najczęściej stoją zorganizowane grupy przestępcze, także zagraniczne.

9. Uwaga na oszustów oferujących rozmienianie banknotów na parkingach sklepów i hipermarketów

Oszuści zaczepiają seniorów i proszą o rozmienienie banknotów o wysokich nominałach. Wykorzystują nieświadomość emerytów i fakt, że często korzystają z gotówki podczas zakupów. Nieświadome ofiary otrzymują od oszustów falsyfikaty lub banknoty, które wyszły z obiegu. Policji znane są też przypadki wykorzystania banknotów stanowiących wzór środka płatniczego, które nie są legalnym środkiem płatniczym w Polsce.

10. Uwaga na przestępców podających się za pracowników firm dostarczających prąd i inne media

Proceder ten polega na wysyłaniu do nieświadomych seniorów rachunków za prąd lub inne media do złudzenia przypominających oryginalne faktury od dystrybutora. Przestępcy wykorzystują niemal identyczną szatę graficzną rachunków, podstawiają prawdziwe dane dotyczące firmy sprzedającej nam usługę, ale w danych do przelewu należności wskazują swój rachunek. Często tego typu faktury dotyczą wyrównania lub niedopłaty – w taki sposób abyśmy po zapłaceniu prawdziwego rachunku nie kwestionowali zasadności opłaty.

11. Uwaga na oszustwa związane z podpisywaniem umów o świadczenie różnych usług

Policja i Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów coraz częściej informują o oszustwach, kiedy podmioty oferujące różnego rodzaju usługi (operatorzy komórkowi, ubezpieczyciele, telewizje kablowe, itp.) lub pośrednicy zajmujący się ich sprzedażą, wykorzystują nieświadomość i nieznajomość procedur u osób starszych i emerytów. Proponowane oferty są w zawyżonych cenach lub nie dorównują zakresem usług tym w standardowej ofercie. Pamiętajmy, że konsumenci w Polsce nie mogą być dyskryminowani w obrocie ze względu na ich wiek czy sytuację materialną.

12. Uwaga na oszustwa związane z wykorzystaniem wizerunku znanych osób i firm

Przestępcy wykorzystują wizerunek znanych osób ze świata rozrywki, sportu czy polityki, a także wizerunek uznanych firm, aby zachęcić do uczestnictwa w ryzykownych inwestycjach lub piramidach finansowych. Za cel biorą też osoby starsze i emerytów. Wizerunek znanej osoby lub firmy ma uwiarygadniać przedsięwzięcie i skłonić seniorów do ulokowania swoich oszczędności w instrumenty finansowe dużego ryzyka lub po prostu do przekazania ich przestępcom. Oszukani nie doczekają się ani obiecanego zysku ani zwrotu pieniędzy.

13. Uwaga na oszustwa związane z procederem podstępnego wyłudzania mieszkań od seniorów

Oszuści z pełną premedytacją próbują wykorzystać trudną sytuację emerytów i osób starszych, ich ograniczoną znajomość procedur bankowych, a także nieświadomość przepisów prawnych. Przestępcy wyszukują w różnych kanałach informacyjnych osoby starsze z problemami finansowymi i proponują im spłatę długów w zamian za świadome lub nieświadome przepisanie własności nieruchomości. Często wartość spłacanych w imieniu seniorów zobowiązań stanowi jedynie ułamek wartości ich nieruchomości. Łupem przestępców padają nie tylko mieszkania w atrakcyjnych lokalizacjach, ale znane są też przypadki domów jednorodzinnych czy całych kamienic. Podpisanie dokumentów finalizujących taką transakcję jest bardzo trudne do podważenia i często wymaga długiej i kosztownej batalii sądowej.

14. Uwaga na oszustów na internetowych serwisach aukcyjnych i platformach do zakupów internetowych

Przestępcy biorą na cel osoby starsze i emerytów, wykorzystując ich niewiedzę lub trudności w obcowaniu z nową technologią. Proceder zazwyczaj jest podobny – albo wysyłany do kupującego produkt nie jest zgodny z opisem, a pobierana jest za niego opłata albo przestępcy domagają się zapłaty przed wysyłką, a towaru nigdy nie wysyłają. Często posługują się także zewnętrznymi platformami do płatności w internecie, aby uzyskać od seniorów zapłatę poza oficjalnym kanałem serwisu lub uzyskać bezprawny dostęp do ich konta.

15. Uwaga na oszustwa związane z zaliczkami na usługi fałszywych specjalistów

Od dłuższego czasu Policja odnotowuje kolejne przypadki oszustw skierowanych przeciwko seniorom, którzy poszukują usług specjalistów. Dotyczy to specjalistów z różnych dziedzin – lekarzy, prawników, architektów, a nawet wyspecjalizowanych budowlańców. Wykorzystując sytuację na rynku tego typu usług i nieświadomość seniorów, oszuści pobierają od nich zaliczki za usługi, które mają zrealizować w przyszłości. Kreatywność oszustów jest bardzo duża – mogą to być odroczone w czasie zabiegi, remonty, doradztwo prawne czy projekty. Łączy je fakt, że po wpłacie zaliczki oszust-zleceniobiorca znika, a kontakt z nim urywa się. Po wyjaśnieniu sprawy okazuje się, że nie posiadał uprawnień do wykonywania zawodu, a dokumenty, którymi się legitymował były fałszywe.

Cele projektu i ich realizacja

Celem głównym projektu kampanijnego jest:

a) upowszechnianie idei, postaw i wzorców na przykładzie kampanii informacyjnych, w tym dotyczących seniorów;

b) przeciwdziałanie ugruntowywaniu się stereotypów stanowiących pośrednią przyczynę przestępczości na przykładzie kampanii dotyczącej seniorów.

W przypadku kampanii dotyczącej seniorów cele te są realizowane poprzez:

a) upowszechnianie wiedzy o polskim prawie służącej upowszechnieniu wśród seniorów wzorców postawy służącej bezpieczeństwu, unikaniu sytuacji niebezpiecznych i mogących skutkować staniu się ofiarą przestępstwa;

b) przeciwdziałanie ugruntowywaniu się stereotypów stanowiących pośrednią przyczynę przestępczości poprzez upowszechnianie wiedzy o prawdziwych, a nie stereotypowych zasadach obowiązującego w Polsce prawa.

Cele szczegółowe projektu to:

1. Opracowanie konkretnych mechanizmów informacyjnych, zwiększających świadomość społeczeństwa na temat przestępczości i przeciwdziałania jej występowaniu.

2. Przybliżenie obywatelom prawnych mechanizmów postępowania w sytuacjach zagrożenia przestępczością

3. Uświadomienie i edukacja społeczeństwa w zakresie rozwiązań i działań koniecznych do podjęcia przez osoby pokrzywdzone.

4. Upowszechnianie zapisów prawa w celu edukowania w zakresie przeciwdziałania przyczynom przestępczości

5. Przeciwdziałanie ugruntowywaniu się stereotypów stanowiących pośrednią przyczynę przestępczości

W przypadku kampanii dotyczącej seniorów cele te są realizowane poprzez:

1. Utrwalenie, dzięki bezpłatnym wydawnictwom, wśród seniorów wiedzy o tym, gdzie i w jaki sposób należy szukać wsparcia prawnego.

2. Przekazanie seniorom bezpłatnych materiałów informacyjnych, dzięki którym dowiadują się, jak postępować w sytuacjach zagrożenia przestępczością.

3. Uświadomienie i edukacja seniorów, poprzez bezpłatne wydawnictwa, jakie należy podjąć działania w przypadku bycia osobą pokrzywdzoną przestępstwem.

4. Poinformowanie seniorów w bezpłatnych materiałach informacyjnych o konkretnych zapisach polskiego prawa.

5. Zapobieganie poprzez upowszechnianie wiedzy w bezpłatnych wydawnictwach ugruntowywaniu się stereotypowego myślenia o polskim prawie, które mogą wykorzystywać przestępcy.

Rezultaty projektu i sposoby ich uzyskania

Zasadniczym rezultatem projektu jest zwiększenie wiedzy i świadomości adresatów kampanii dot. seniorów na temat rodzajów przestępstw, na jakie są narażeni, możliwości przeciwdziałania im, przysługujących im praw oraz dostępnych form pomocy w przypadku pokrzywdzenia przestępstwem.

Wartość bazowa - 0

Wartość docelowa - 80

Wskazana wartość docelowa jest badana za pośrednictwem ankiety dotyczącej zwiększenia świadomości umieszczonej na stronie internetowej PoznajFakty.pl. Przyjęto założenie, że u 80% nastąpi przyrost wiedzy. Tak też się stało w praktyce. Na początku kampanii promocyjnej przeprowadzono pierwszą sondę. Zadano pytanie:

„Jak ocenia Pan/i swój poziom wiedzy na temat rodzajów przestępstw, na jakie są narażone osoby starsze, możliwości przeciwdziałania im, przysługujących seniorom praw oraz dostępnych form pomocy w przypadku pokrzywdzenia przestępstwem?”

- Jest wystarczający

- Jest niewystarczający

- Trudno powiedzieć

Wyniki sondy wskazywały na niemal śladowy stan wiedzy:

- Jest wystarczający – 3,23 proc.

- Jest niewystarczający – 90,32 proc.

- Trudno powiedzieć – 6.45 proc.

W trakcie dystrybucji materiałów informacyjnych, seniorów, którym je przekazywano, poproszono o zapoznanie się z materiałami i udział w kolejnej sondzie umieszczonej na portalu PoznajFakty.pl. Tym razem wyniki okazały się diametralnie odmienne:

- Jest wystarczający – 84.62 proc.

- Jest niewystarczający – 5,77 proc.

- Trudno powiedzieć – 9.62 proc.

Oznacza to, że osiągnięto zakładaną wartość docelową. A u ponad 80 proc. ankietowanych nastąpił przyrost wiedzy o polskim prawie. Oznacza to także, że materiały informacyjne zostały przygotowane w sposób profesjonalny i uwzględniający najważniejsze zagrożenia, z jakimi mogą się spotkać seniorzy.

Produkty zadania

1. Liczba przeprowadzonych kampanii informacyjnych – 1

Zrealizowano.

Wszystkie materiały informacyjne zostały wydrukowane.

Duża część materiałów informacyjnych została rozdystrybuowana.

Opublikowano wszystkie zaplanowane artykuły na Portalu PoznajFakty.pl.

Wyemitowano wszystkie zaplanowane spoty promocyjne w radiach.

Zorganizowano dostępną dla wszystkich zainteresowanych debatę online.

2. Liczba debat online zorganizowanych po każdej kampanii informacyjnej – 1

Zrealizowano

W debacie wzięły udział 3 osoby – prowadząca i dwóch prawników ekspertów.

W sumie debatę obejrzało blisko 300 osób. Jest ona nadal dostępna na portalu PoznajFakty.pl i na jego kanale w serwisie YouTube.

3. Liczba wydanych broszur informacyjnych (średnio 10.000 w zakresie jednej kampanii) – 30 000

Zrealizowano

Dzięki poszukiwaniu solidnych i atrakcyjnych cenowo wykonawców udało się nawet znacząco przekroczyć zakładaną ilość. W sumie wydrukowano 30 000 broszur informacyjnych. Były one, są i będą nadal dystrybuowane poprzez m.in. ośrodki działające w ramach sieci Funduszu Sprawiedliwości, parafie, jednostki policji i prokuratury. Zorganizowano też akcje bezpośredniego rozdawania broszur.

4. Liczba ulotek dot. kampanii informacyjnych (średnio 100.000 w zakresie jednej kampanii) – 100 000

Zrealizowano

Wydrukowano w sumie zakładane w projekcie 100 000 ulotek. Były one, są i będą nadal dystrybuowane poprzez m.in. ośrodki działające w ramach sieci Funduszu Sprawiedliwości, parafie, jednostki policji i prokuratury. Zorganizowano też akcje bezpośredniego rozdawania broszur.

5. Liczba materiałów na portalu - produkty kampanii PR (min. 30 w zakresie jednej kampanii) - 30

Zrealizowano

W sumie na portalu PoznajFakty.pl ukazało się 30 artykułów poświęconych kampanii i jej tematyce.

6. Liczba instytucji, zainteresowanych wspólnymi działaniami w zakresie upowszechniania rezultatów kampanii – 40

W sumie udało się zainteresować wspólnymi działaniami w zakresie upowszechniania rezultatów kampanii. Są to m.in. ośrodki działające w ramach sieci Funduszu Sprawiedliwości, Ministerstwo Sprawiedliwości, prokuratury i jednostki policji, parafie, itp.

Kampania promocyjna

Przeprowadzeniu kampanii informacyjnej towarzyszyła zakrojona na szeroką skalę wielokanałowa kampania informacyjno-promocyjna. Aby dotrzeć do jak największej części społeczeństwa kampania był realizowana w mediach tradycyjnych (lokalnych) oraz elektronicznych/społecznościowych, w tym poprzez druk broszur i ulotek. Wszystkie działania informacyjno-promocyjne podejmowane w ramach kampanii były zgodne z wytycznymi w zakresie informacji i promocji projektów realizowanych w ramach środków Dysponenta Funduszu. Oznacza to, że wszelkie dokumenty projektowe, produkty i materiały informacyjno-promocyjne, publikacje, prezentacje oraz inne formy komunikacji zawierają informacje na temat dofinansowania z Funduszu Sprawiedliwości. Wszystkie były też skonsultowane i zaakceptowane przez dysponenta.

W kampanii użyte zostały trzy podstawowe kanały dotarcia do grup docelowych, w ramach których wykorzystywano różne narzędzia informacyjno-promocyjne dostosowane do potrzeb odbiorców:

1. internet – obejmujący PR internetowy:

- opublikowano 30 artykułów na portalu PoznajFakty.pl, część z nich znalazła się też na profilach portalu w mediach społecznościowych,

- zrealizowano debatę online, która była i jest dostępna na portalu PoznajFakty.pl, a także na jego profilu na YouTube.

2. media tradycyjne – publikacje płatne oraz prowadzenie PR w wybranych mediach, głównie lokalnych.

- przeprowadzono kampanie informacyjne na antenie 5 rozgłośni radiowych: Radia RDN Małopolska, Radia eM Kielce, Katolickiego Radia Zamość, Radia RDN Nowy Sącz i Radia Warszawa. W ramach kampanii przygotowano spot promocyjny w formie rozmowy z ekseprtem-prawnikiem, który został wyemitowany łącznie blisko 150 razy.

3. różne formy promocji bezpośredniej – w tym m.in. użycie materiałów informacyjno- promocyjnych tj. dostarczenie ulotek, broszur umieszczenie w określonych miejscach.

Materiały były, są i będą nadal dystrybuowane poprzez m.in. ośrodki działające w ramach sieci Funduszu Sprawiedliwości, parafie, jednostki policji i prokuratury. Zorganizowano też akcje bezpośredniego rozdawania broszur.

Fundacja Centrum Pomocy Pokrzywdzonym i Prewencji Przestępczości

czerwiec 2023