Stan nadzwyczajny, jak sama nazwa wskazuje, jest nadzwyczajną sytuacją prawną, w której wprowadza się wyjątkowy reżim prawny. Taka sytuacja ma na celu zabezpieczenie państwa i jego obywateli przed skutkami różnorakich zagrożeń, z którymi nie można sobie poradzić stosując inne, występujące w prawie instrumenty. Wprowadzenie takiego stanu nie tylko ma zapobiegać pewnym sytuacjom faktycznym, ale przede wszystkim minimalizować skutki występujących w trakcie jego trwania zagrożeń.

Stan nadzwyczajny może być w polskim systemie prawnym wprowadzony wyłącznie na podstawie ustawy, w drodze rozporządzenia. Rozporządzenie takie podlega dodatkowemu reżimowi podania do publicznej wiadomości na podstawie tzw. zasady legalności. W praktyce prawnej warto zwrócić także uwagę na zasadę proporcjonalności, która postuluje, aby decyzje podjęte w wyniku zastosowania jednego ze stanów nadzwyczajnych odpowiadały istniejącym zagrożeniom. Stan nadzwyczajny w myśl zasady efektywności powinien też być jak najszybciej odwołany – działania, które władze i służby państwowe podejmują w trakcie jego trwania mają przede wszystkim prowadzić do jak najszybszego przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa.

Według Rozdziału XI art. 228 i kolejnych Konstytucji RP z 1997 roku, wyróżniamy trzy rodzaje stanów nadzwyczajnych:

• Stan wyjątkowy

• Stan wojenny

• Stan klęski żywiołowej

Konstytucja odsyła do konkretnych ustaw, dotyczących każdego ze stanów nadzwyczajnych, wskazując na wyjątkowy charakter prawny i doniosłość tego typu instytucji. Dodatkowo w trakcie trwania stanu nadzwyczajnego nie może dojść do kilku zdarzeń prawnych o charakterze ustrojowym. Nie można w jego trakcie zmienić Konstytucji, nie można zmienić przepisów ordynacji wyborczej do obu izb parlamentu ani organów samorządu terytorialnego. W trakcie jego trwania nie można także zmienić samej ustawy o stanach nadzwyczajnych ani ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Co istotne dla sytuacji politycznej zawarto w Konstytucji także wytyczne dotyczące innych aspektów ustrojowych, art. 228 ust. 7:

W czasie stanu nadzwyczajnego oraz w ciągu 90 dni po jego zakończeniu nie może być skrócona kadencja Sejmu, przeprowadzane referendum ogólnokrajowe, nie mogą być przeprowadzane wybory do Sejmu, Senatu, organów samorządu terytorialnego oraz wybory Prezydenta Rzeczypospolitej, a kadencje tych organów ulegają odpowiedniemu przedłużeniu. Wybory do organów samorządu terytorialnego są możliwe tylko tam, gdzie nie został wprowadzony stan nadzwyczajny.

Obecnie mamy do czynienia ze stanem wyjątkowym, wprowadzonym na części terytorium Polski dnia 2 września 2021 roku. Stan ten wprowadzono na wniosek Rady Ministrów przez Prezydenta Andrzeja Dudę. Okres obowiązywania stanu wyjątkowego określono na 30 dni. Jest to pierwszy raz, kiedy wprowadzono na terytorium Polski jeden ze stanów nadzwyczajnych na mocy Konstytucji RP z 1997 roku. Stanem objęto teren przyległy do całej długości granicy polsko-białoruskiej i obszar 115 miejscowości w województwie podlaskim oraz 68 miejscowości w województwie lubelskim.

Na obszarze obejmującym stan wyjątkowy wprowadzono szereg ograniczeń, mających zagwarantować bezpieczeństwo:

• Zawieszono prawo do organizacji i przeprowadzania zgromadzeń

• Zawieszono prawo do organizacji imprez masowych oraz innych imprez rozrywkowych i kulturalnych

• Zakaz przebywania na obszarze objętym stanem wyjątkowym przez całą dobę – z wyjątkiem osób stale zamieszkujących lub pracujących na tym terenie

• Obowiązek posiadania przy sobie dokumentu potwierdzającego tożsamość

• Zakaz noszenia broni palnej, amunicji i materiałów wybuchowych – z wyjątkiem np. celu ochrony

• Ograniczenie dostępu do informacji publicznej związane z zapewnieniem ochrony granic i bezpieczeństwa państwa przez odpowiedzialne służby

• Zakaz utrwalania za pomocą środków technicznych wyglądu lub innych cech miejsc, obiektów lub obszarów obejmujących infrastrukturę graniczną

Wniosek o wprowadzenie stanu wyjątkowego uargumentowano kryzysem migracyjnym na granicy polsko-białoruskiej oraz odbywającymi się przy granicy ćwiczeniami wojskowymi Rosji i Białorusi.

Warto dodać, że Konstytucja RP przewiduje możliwość wyrównania ewentualnych strat majątkowych spowodowanych wprowadzeniem jednego ze stanów nadzwyczajnych, ale tylko w zakresie wynikającym z ograniczenia w czasie jego trwania wolności i praw człowieka i obywatela.

Podsumowując, polski system prawny posiada klarowne regulacje odpowiadające na sytuacje kryzysowe, a obecna sytuacja uzasadnia zastosowanie takich środków prawnych.

W przypadku jakichkolwiek pytań dotyczących tej tematyki zachęcamy do przesyłania ich na nasza skrzynkę kontaktową pod adresem kontakt@poznajfakty.pl.

Piotr Cichocki