W polskim porządku prawnym człowiek wraz z ukończeniem osiemnastego roku życia nabywa pełną zdolność do czynności prawnych. Zdolność prawna oznacza możliwość decydowania i kierowania swoim zewnętrznym zachowaniem poprzez różne, bezpośrednie i dorozumiane oświadczenia woli, które wywołują konkretne skutki prawne. Dzięki zdolności prawnej, osoba ma możliwość nabywania praw i zaciągania zobowiązań rodzących obowiązki konkretnego zachowania się np. spełnienia świadczenia. Pełna zdolność daje też osobie wolność do kształtowania swojego zachowania w taki sposób, który jest zgodny z jej przekonaniem, sumieniem i celem prawno-materialnym. W związku z tym osoba taka może rozporządzać swoimi prawami i obowiązkami np. decydując o swoim zdrowiu i leczeniu, zawierając umowy, a także dokonywać tych czynności w imieniu osób trzecich jako ich pełnomocnik. Warto przy tym zaznaczać, że w wieku 13 lat nabywa się ograniczoną zdolność do czynności prawnych. W takiej sytuacji osoba może dokonywać niektórych czynności prawnych i odniosą one skutek, ale katalog tych czynności jest zawężony do rozporządzania swoim zarobkiem oraz zawierania umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego – nadal w istotnych sprawach kierować poczynaniami osoby małoletniej może jedynie jej opiekun prawny, tzw. przedstawiciel ustawowy.

Rodzaje ubezwłasnowolnienia

Polski kodeks cywilny wyróżnia dwa rodzaje ubezwłasnowolnienia – całkowite i częściowe. Zgodnie z treścią przepisów osoba, która ukończyła trzynaście lat może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie w ściśle określonych przypadkach i stanowi o tym art. 13 kc:

Art.13.

§ 1.

Osoba, która ukończyła lat trzynaście, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

§ 2.

Dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje on jeszcze pod władzą rodzicielską

Skutkiem takiego orzeczenia sądu osoba ubezwłasnowolniona pozbawiana jest zdolności do czynności prawnych. Dla zapewnienia ochrony jej praw i funkcjonowania sąd ustanawia opiekuna prawnego, który sprawuje nad taką osoba kontrolę.

Z kolei ubezwłasnowolnienie częściowe jest ujęte w art. 16 kc i dotyczyć może jedynie osoby pełnoletniej w myśl przepisów z art. 10 kc. Nie można zatem częściowo ubezwłasnowolnić osoby w wieku między trzynaście a osiemnaście lat, gdyż taka osoba już z mocy prawa posiada ograniczoną zdolność do czynności prawnych.

Art. 16.

§ 1.

Osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

§ 2.

Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę.

Jak widać katalog przesłanek do ubezwłasnowolnienia jest w obu przypadkach podobny. Różnicą jest zakres w jakim ograniczana jest zdolność do czynności prawnych po orzeczeniu sądu.

Procedura i wniosek o ubezwłasnowolnienie

Procedura cywilna zakłada, że w sprawach o ubezwłasnowolnienie właściwym jest sąd okręgowy miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, której dotyczy wniosek. Ze względu na powagę sprawy i skutki prawne ewentualnego orzeczenia ubezwłasnowolnienia, skład orzekający musi składać się z trzech sędziów zawodowych.

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie ma ograniczony katalog podmiotów posiadających legitymację do jego wszczęcia. Jest to katalog zamknięty, przepisy odnoszą się też do nadużyć, a cała treść ujęta jest w art. 545 kpc:

§ 1.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić:
1) małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie;
2) jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo;
3) jej przedstawiciel ustawowy.

§ 2.

Krewni osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, nie mogą zgłaszać tego wniosku, jeżeli osoba ta ma przedstawiciela ustawowego.

§ 3.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie częściowe można zgłosić już na rok przed dojściem do pełnoletności osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie.

§ 4.

Kto zgłosił wniosek o ubezwłasnowolnienie w złej wierze lub lekkomyślnie, podlega karze grzywny.

Procedura uchylenia ubezwłasnowolnienia może być natomiast wszczęta przed sądem na wniosek samego ubezwłasnowolnionego lub jego przedstawiciela ustawowego, sąd może także orzec w tej materii z urzędu. Oprócz przepisów procedury cywilnej zawartych w art. 559 kpc, uprawnienia w zakresie wnioskowania w sprawach dotyczących ubezwłasnowolnienia, na mocy odrębnych przepisów posiadają także prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich oraz Rzecznik Praw Dziecka.

Ubezwłasnowolnienie niesie za sobą poważne skutki prawne nie tylko dla samego ubezwłasnowolnionego, ale też dla jego otoczenia i osób, z którymi wchodzi w interakcje. W przypadku osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie, każda czynność prawna dokonana przez taką osobę jest bezwzględnie nieważna, czyli nie powoduje żadnych skutków prawnych. Taka osoba nie może np. zawrzeć małżeństwa, być pełnomocnikiem innej osoby, nie może posiadać praw rodzicielskich czy dokonywać rozporządzenia swoją wolą w postaci testamentu. Przepisy umożliwiają takim osobom jedynie zawieranie umów w drobnych bieżących sprawach życia codziennego pod warunkiem, że ich skutek nie prowadzi do rażącego pokrzywdzenia takiej osoby. We wszystkich pozostałych czynnościach o większej doniosłości prawnej za osobę całkowicie ubezwłasnowolnioną decyduje jej opiekun.

W przypadku osoby częściowo ubezwłasnowolnionej sprawa się nieco komplikuje. Sytuacja jest uzależniona od rodzaju wykonywanej przez taką osobę czynności prawnej. Zgoda kuratora, który odpowiada za bezpieczeństwo osoby częściowo ubezwłasnowolnionej, wymagana jest dla zaciągania zobowiązań, rozporządzania prawem np. do rzeczy czy np. uznania dziecka. Co ciekawe osoba częściowo ubezwłasnowolniona nie może sporządzać ani odwoływać testamentu nawet za zgodą kuratora, gdyż czynność ta wymaga pełnej zdolności do czynności prawnych.

Powyższe informacje nie wyczerpują zagadnienia jakim jest ubezwłasnowolnienie obecne w polskim systemie prawnym, dlatego też zachęcamy do przesyłania nam pytań w tym i innych tematach, które państwa nurtują. Jak zawsze postaramy się rozwiać wątpliwości naszych czytelników i w przystępny sposób wyjaśnić państwu nawet najbardziej skomplikowane zagadnienia prawne.

Piotr Cichocki