Rozwiązania procesowe zawarte w przepisach kpk mają na celu zapobieganie tzw. wtórnej wiktymizacji ofiary, czyli ponownemu doznaniu przez nią krzywdy, już nie na skutek samego aktu przestępstwa, ale poprzez późniejsze wydarzenia czy działania (często nieintencjonalne) jego otoczenia społecznego, funkcjonariuszy organu ściągania czy wymiaru sprawiedliwości. Toczące się śledztwo czy proces karny może w oczywisty sposób negatywnie oddziaływać na wrażliwą psychikę dziecka.

Szczególną rolę wśród czynności postępowania przygotowawczego oraz procesu karnego odgrywa w naturalny sposób przesłuchanie. W wielu sytuacjach jest ono bowiem podstawowym, a nawet jedynym źródłem dowodowym, na podstawie którego można ustalić sam fakt popełnienia i okoliczności przestępstwa. Jednocześnie, w trakcie przesłuchania dochodzi do ponownego przywołania traumatycznych okoliczności, w jakich znalazła się ofiara. Dlatego też procedura karna przewiduje szereg specjalnych gwarancji procesowych i dodatkowych uprawnień w odniesieniu do przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego. Znaczna część tych gwarancji dotyczy również małoletniego świadka przestępstwa. Nie jest on osobą bezpośrednio pokrzywdzoną, ale sam fakt bycia świadkiem danego czynu może stanowić istotne obciążenie psychiczne, które przesłuchanie może dodatkowo pogłębić.

Warto zaznaczyć, że część instrumentów ochrony praw małoletnich ofiar zawartych w polskich przepisach stanowi odpowiedź na wytyczne czy rekomendacje polityk i regulacji Unii Europejskiej. Szczególną rolę w kształtowaniu gwarancji procesowych w tym obszarze odgrywają przepisy unijnych dyrektyw 2012/29/UE i 2011/93/UE dotyczące praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zwalczania niegodziwego traktowania w celach seksualnych i wykorzystywania seksualnego oraz pornografii dziecięcej, które podkreślają konieczność możliwie najmniejszej uciążliwości czynności z udziałem nieletnich ofiar przestępstw, w tym ograniczenie liczby przesłuchań w postępowaniu przygotowawczym i sądowym, przeprowadzanie ich tylko w tych przypadkach, gdy jest to absolutnie niezbędne do celów postępowania, umożliwienie udziału w przesłuchaniu dziecka jego przedstawiciela prawnego lub wskazanej przez nie osoby dorosłej, a także obligatoryjnego rejestrowania takich przesłuchań.

W polskiej procedurze karnej małoletniemu przysługują wszystkie gwarancje procesowe, które dotyczą osoby dorosłej, ale też istotne dodatkowe uprawnienia. Specjalna regulacja odnosząca się do szczególnego trybu przesłuchiwania małoletnich pokrzywdzonych poniżej 15 roku życia obowiązuje w Kodeksie Postępowania Karnego od 2003 r. W późniejszych latach została ona w dużej mierze rozciągnięta na wszystkich małoletnich (czyli również na osoby pomiędzy 15 a 18 rokiem życia). Te szczególne zasady unormowane są przede wszystkim w art. 185a – 185d kpk.

Dopuszczalność przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego

Przepis art. 185a § 1 KPK dotyczy przestępstw określonych w Rozdziałach XXIII, XXV i XXVI Kodeksu Karnego, a więc przestępstw przeciwko wolności, w tym przestępstwa handlu ludźmi, wolności seksualnej i obyczajności oraz przestępstw przeciwko rodzinie i opiece, a także wszelkich przestępstw z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej (również spoza wcześniej wymienionych rozdziałów KK oraz przestępstw pozakodeksowych). W stosunku do ofiar tych czynów, które w chwili przesłuchania nie ukończyły 15 lat, organy procesowe mogą przeprowadzać tę czynność dowodową wyłącznie wtedy, gdy uzyskane w jej wyniku informacje będą miały istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Oznacza to, że od przesłuchania powinno się dostąpić, jeśli można ustalić okoliczności popełnienia przestępstwa innymi dowodami, przede wszystkim zeznaniami bezpośrednich świadków, ale też np. oględzinami, czy badaniami lekarskimi.

Przesłuchaniu w warunkach określonych w tym przepisie można poddać małoletniego powyżej 15 roku życia (czyli pomiędzy ukończonym 15 a 18 rokiem życia), gdy zachodzi uzasadniona obawa, że przesłuchanie w innych warunkach mogłoby wywrzeć negatywny wpływ na jego stan psychiczny. W tym przypadku regulacja nie ma więc charakteru automatycznego, ale wymaga ustalenia, że przesłuchanie w innych warunkach mogłoby wywrzeć negatywny wpływ na stan psychiczny pokrzywdzonego. Oceny dokonuje tu sąd na tle okoliczności konkretnej sprawy, przy czym w piśmiennictwie podkreśla się, że zasadą powinno być uzyskanie opinii biegłego psychologa na tę okoliczność.

Uzupełnieniem tej regulacji jest art. 185c, który wprowadza analogiczne zasady przesłuchania w stosunku do pokrzywdzonego małoletniego w przedziale wiekowym od 15 do 18 lat, w przypadku przestępstw stypizowanych w art. 197, 198 i 199 Kodeksu Karnego tj. zgwałcenia w typie podstawowym i kwalifikowanym, współżycia płciowego z osobą w stanie ograniczonej poczytalności oraz wymuszenia współżycia płciowego na osobie podległej lub w krytycznym położeniu.

Na marginesie należy dodać, że zbliżone regulacje dotyczą również osoby świadka przestępstwa, nie będącego pokrzywdzonym, który w chwili przesłuchania nie ukończył 15 lat, zgodnie z art. 185b kpk.

Rezygnacja z przesłuchania małoletniego nie zawsze jest możliwa. W wielu sytuacjach, zwłaszcza w przypadku przestępstw przeciwko seksualności, małoletni pokrzywdzony może być jedynym źródłem dowodowym i często brak jest innych dowodów, które w takiej sytuacji mogłyby zastąpić dowód z przesłuchania. Paradoksalnie, sama ocena czy zeznania pokrzywdzonego mogą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, często może być dokonana dopiero w wyniku tego przesłuchania. Ocena ta obejmuje nie tylko samą procesową wartość posiadanej przez małoletniego wiedzy o okolicznościach popełnienia czynu, ale również czynniki dotyczące samej osoby pokrzywdzonego i jego zdolności do komunikowania tej wiedzy, która może być ograniczona, chociażby ze względu na wiek (pokrzywdzonym może być bardzo małe, kilkuletnie dziecko). W każdym razie ocena tych okoliczności należeć będzie do sądu, który powinien wszechstronnie rozważyć całokształt okoliczności konkretnej sprawy, w tym dotyczące osoby pokrzywdzonego. Szczególną rolę może tu odegrać opinia biegłego psychologa.

Jednorazowy charakter przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego

Przesłuchanie małoletniego pokrzywdzonego powinno mieć zasadniczo charakter jednorazowy. Możliwość ponownego przesłuchania ograniczona jest do dwóch sytuacji. Pierwszą z nich jest wyjście na jaw istotnych okoliczności, których wyjaśnienie wymaga ponownego przesłuchania. Kwestia istotności tych okoliczności podlega oczywiście ocenie sądu. Drugą sytuacją uzasadniającą przeprowadzenie ponownego przesłuchania jest zgłoszenie w tym zakresie żądania przez oskarżonego, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego. Należy przy tym podkreślić, że ta druga okoliczność w zasadzie nie powinna mieć miejscu przy rzetelnie prowadzonym procesie, ponieważ art. 185a § 2 kpk obliguje sąd do wyznaczenia zawiadomionemu o przesłuchaniu małoletniego oskarżonemu obrońcy z urzędu, jeżeli nie posiada on obrońcy z wyboru.

Rola sądu i biegłego psychologa w przesłuchaniu

Przesłuchanie małoletniego pokrzywdzonego jest jedną z nielicznych sytuacji, kiedy czynność taką przeprowadza zawsze sąd, również w postępowaniu przygotowawczym. Obligatoryjny charakter ma udział wyznaczonego przez sąd biegłego psychologa, który jest obowiązany do sporządzenia opinii, w której powinien się wypowiedzieć na temat rozwoju psychicznego pokrzywdzonego dziecka, jego relacji emocjonalnych, zdolności postrzegania i odtwarzania postrzeżeń, powinien wskazać także na to, co usłyszał od dziecka w trakcie badania i ustosunkować się do tego (wyrok Sądu Najwyższego z 1 grudnia 2008 r., V KK 231/07).

Na wniosek pokrzywdzonego, o którym mowa w art. 185c, czyli pokrzywdzonego małoletniego w przedziale wiekowym od 15 do 18 lat, w przypadku przestępstw stypizowanych w art. 197, 198 i 199 KK, biegły psycholog biorący udział w przesłuchaniu powinien był osobą tej samej płci co pokrzywdzony, chyba że będzie to utrudniać postępowanie.

Osoby uprawnione do udziału w przesłuchaniu

W posiedzeniu sądu, na którym przeprowadzanie jest przesłuchanie, maja prawo uczestniczyć prokurator, obrońca oskarżonego oraz pełnomocnik pokrzywdzonego (art. 185a § 2 kpk). Osoby te powinny być powiadomione o miejscu i terminie przeprowadzenia przesłuchania. Niestawiennictwo tych osób, prawidłowo powiadomionych, nie tamuje możliwości przeprowadzenia przesłuchania. Oskarżony nie ma prawa uczestniczyć w przesłuchaniu pokrzywdzonego, także w wypadku powtórnego przesłuchania na żądanie oskarżonego. Rozwiązanie takie wynika z konieczności zapewnienia pokrzywdzonemu możliwie mało krępujących warunków.

Ważną odrębność w stosunku do ogólnych zasad przesłuchania stanowi natomiast zapis, który umożliwia udział w przesłuchaniu pełnoletniej osoby wskazanej przez małoletniego pokrzywdzonego (świadka), o ile nie spowoduje to ograniczenia swobody wypowiedzi przesłuchiwanego. Wybór osoby, która ma prawo uczestniczyć w przesłuchaniu, należy do małoletniego. Rozwiązanie takie przełamuje zasadę wyrażoną w art. 51 § 2 kpk, zgodnie z którą prawa małoletniego pokrzywdzonego wykonuje jego przedstawiciel ustawowy lub osoba sprawująca nad nim samodzielnie pieczę. Stosownie do z treści art. 185a kpk osoba wskazana przez małoletniego będzie mogła uczestniczyć w posiedzeniu, także przy braku zgody, a nawet sprzeciwie przedstawiciela ustawowego małoletniego. Jedyną przeszkodą do udziału takiej osoby w czynności przesłuchania jest stwierdzenie, że obecność „ogranicza swobodę wypowiedzi”. Wprowadzenie takiego uprawnienia wynika oczywiście z faktu, że w praktyce niestety często osoba przedstawiciela ustawowego pokrzywdzonego małoletniego jest jednocześnie podejrzanym o dokonanie przestępstwa, wobec czego udział innej wskazanej przez pokrzywdzonego osoby dorosłej może stanowić jedyną dostępną formę wsparcia podczas czynności dowodowych.

Obligatoryjność rejestracji przesłuchania

Przesłuchanie małoletniego pokrzywdzonego w trybie art. 185a kpk musi zostać – poza obowiązkiem protokołowania tej czynności – obligatoryjnie utrwalone poprzez sporządzenie zapisu rejestrującego obraz i dźwięk (art. 147 § 2a kpk). Sporządzony zapis obrazu i dźwięku przesłuchania odtwarza się na rozprawie głównej, jak również odczytuje się protokół z tej czynności (art. 185a § 3 KPK). Rejestracja przesłuchania i możliwość odtworzenia jego przebiegu na rozprawie służy przede wszystkim praktycznemu wsparciu zasady jednokrotności przesłuchania. Z drugiej strony, zabezpiecza ona realizację zasady bezpośredniości i prawo do obrony, umożliwiając oskarżonemu, który nie ma prawa uczestniczyć osobiście w czynności przesłuchania, śledzenie zachowania świadka i dokonanie oceny jego wiarygodności.

Przesłuchanie małoletniego przeprowadza się, zgodnie z art. 185d kpk w odpowiednio przystosowanych pomieszczeniach w siedzibie sądu lub poza jego siedzibą. Warunki jakie powinno spełniać pomieszczenie przeznaczone do przesłuchania zostały określone w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie sposobu przygotowania przesłuchania przeprowadzonego w trybie określonym w art. 185a-185c. Na potrzeby przesłuchań wyodrębnia się pokój techniczny i pokój przesłuchań. Pokój przesłuchań jest miejscem, w którym sędzia przeprowadza przesłuchanie dziecka w obecności i z udziałem biegłego psychologa, tłumacza w przypadku jego powołania oraz warunkowo, za zgodą sędziego, także w obecności osoby pełnoletniej wskazanej przez dziecko. Natomiast pokój techniczny jest to pomieszczenie, w którym podczas przesłuchania małoletniego przebywają protokolant, obrońca, pełnomocnik pokrzywdzonego, prokurator, a także co do zasady przedstawiciel ustawowy i osoba pełnoletnia wskazana przez dziecko.

Przedstawione powyżej gwarancje procesowe stanowią wyraz szczególnej ochrony małoletniego, jako ofiary przestępstwa, ale też jako uczestnika postępowania karnego, które z samej swej natury jest obciążające dla psychiki jego uczestników, w związku z czym powinno w miarę możliwości toczyć się bez angażowania dziecka. W praktyce nie zawsze będzie to możliwe, a opisane gwarancje procesowe nie mają w większości bezwzględnego charakteru. Stanowią ona bowiem oczywiste utrudnienie samego procesu ustalania okoliczności przestępstwa, niekorzystnie wpływają na czas trwania śledztwa czy procesu. Mamy tu klasyczna kolizję wartości i celów postępowania, którymi jest z jednej strony – ochrona praw i godności ofiary, z drugiej – wykrycie sprawcy, prewencja ogólna i szczególna, czy sprawność postępowania. Szczególna odpowiedzialność za ocenę wzajemnej relacji i ciężaru tych wartości w konkretnych okolicznościach spoczywa na sądzie, który musi ocenić czy i na ile gwarancje procesowe przysługujące pokrzywdzonego mogą zostać przełamane ze względu na inne cele postępowania. W tej ocenie najważniejszą pomoc stanowić powinien biegły psycholog.

mm

Literatura:

Joanna Mierzwińska-Lorencka, Nowe regulacje w zakresie ochrony dziecka w postępowaniu karnym i skutki ich wprowadzenia, IUSNOVUM nr 3, 2016

Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. prof. dr hab. Jerzy Skorupka, wyd. 33, C.H. Beck